Akty prawne dla komunikacji Prawo na co dzień
Wyłączna wina

Wyłączna wina poszkodowanego oraz wyłączna wina osoby trzeciej, jako okoliczności pozwalające posiadaczowi mechanicznego środka komunikacji uwolnić się od odpowiedzialności cywilnej opartej o zasadę ryzyka.

Z trzech przesłanek egzoneracyjnych przesłanka wyłącznej winy poszkodowanego występuje najczęściej, w związku z czym spotkała się z odpowiednim zainteresowaniem przedstawicieli doktryny i bogatego orzecznictwa.


Szkoda wyrządzona samemu sobie
Istota zagadnienia sprowadza się do wyrządzenia przez poszkodowanego szkody samemu sobie. Jego działanie nie musi być bezprawne. Wystarczy, że zawiera cechy braku troski o własne interesy. Działanie lub zaniechanie poszkodowanego, noszące znamiona co najmniej braku staranności i rozwagi, należy oceniać w podobnych kategoriach jak winę sprawcy szkody, ważąc jego ciężar w konkretnym zdarzeniu. Operuje się w tym kontekście pojęciem należytej staranności, właściwej dla zobowiązań (art. 355 k.c.). Zachowanie się poszkodowanego, musi być ocenione jako obiektywnie nieprawidłowe, zatem nie można zarzucić mu wyłącznej winy w sytuacji, w której kierował się szczególnymi, powszechnie akceptowanymi motywacjami, np. koniecznością ratowania życia ludzkiego.


Posiadacz pojazdu nie uwolni się od ponoszenia odpowiedzialności cywilnej opartej na zasadzie ryzyka, jeżeli poszkodowanemu, mimo jego zachowania obiektywnie nieprawidłowego i nagannego, winy przypisać nie można. Jako przykład można wskazać wyrządzenie szkody samemu sobie przez nieletniego czy osobę niepoczytalną. W przypadkach tych nie jest wykluczona jednak możliwość uwolnienia się od odpowiedzialności ponoszonej na zasadzie ryzyka, w oparciu o wykazanie wyłącznej winy osób trzecich zobowiązanych do nadzoru (art. 427 k.c. - wina w nadzorze).


Trzy koncepcje
W literaturze fachowej prezentowane są trzy główne koncepcje interpretacyjne dotyczące winy poszkodowanego jako okoliczności egzoneracyjnej:


+ literalna - zakłada ona badanie stopnia zawinionego działania lub zaniechania uczestników zdarzenia i przeciwstawienia rozmiaru winy poszkodowanego, całkowitemu brakowi winy po stronie posiadacza pojazdu
+ teoria wartościowania rozmiaru winy (zaniedbań) uczestników zdarzenia - odpowiedzialność posiadacza mechanicznego środka komunikacji będzie wyłączona, gdy wina poszkodowanego będzie tak poważna, że pochłonie, jako mało istotne, inne okoliczności współistniejące,
+ teoria wyłącznej przyczyny - wyłączna wina spowodowania szkody występuje wtedy, gdy zawinione działanie poszkodowanego było jedyną przyczyną wypadku.


W mojej ocenie druga z wymienionych koncepcji jest najbliższa realiom, oddając w swej istocie złożoność zdarzeń, których następstwem są szkody. W warunkach ruchu przedsiębiorstw i ruchu mechanicznych środków komunikacji poruszanych za pomocą sił przyrody, trudno o "kliniczne" przykłady zdarzeń, w których powstanie szkody jest efektem działania wyłącznie jednego czynnika.

Zawinionemu działaniu lub zaniechaniu określonych podmiotów towarzyszą inne czynniki, które współtworzą ryzyko wystąpienia szkody i sprzyjają jej powstaniu. W odniesieniu do ruchu pojazdów, trudne warunki atmosferyczne, drogowe, osłabienie koncentracji kierowcy zjawiskami zewnętrznymi i inne okoliczności mogą mieć mniejszy lub większy wpływ na powstanie szkody, chociaż nie można im przypisać istotnej roli w zdarzeniu, biorąc pod uwagę obowiązki posiadacza pojazdu (kierującego), jako osoby użytkującej urządzenie niosące ze sobą wzmożone niebezpieczeństwo. W związku z powyższym uważam, że skrajne uleganie koncepcji literalnej oraz teorii wyłącznej przyczyny w praktyce wyłączyłoby możliwość egzoneracji i przepis art. 435 § 1 k.c. stałby się w tej części martwy.

Zawinione działanie i zaniechanie
Kolejną okolicznością pozwalającą posiadaczowi mechanicznego środka komunikacji uwolnić się od odpowiedzialności cywilnej opartej o zasadę ryzyka (tzw. okolicznością egzoneracyjną), jest wyłączna wina osoby trzeciej, za którą posiadacz ten nie ponosi odpowiedzialności (art. 436 k.c. w związku z art. 435 § 1 k.c.). Chodzi zatem o zawinione działanie lub zaniechanie osoby trzeciej, które stanowi główną przyczynę zdarzenia powodującego szkodę.


Osoba trzecia musi ponosić winę w rozumieniu art. 415 k.c. Muszą zatem zaistnieć przesłanki winy takie, jak: bezprawność działania, poczytalność oraz umyślność lub niedbalstwo. Działanie to może przyjmować cechy winy umyślnej lub nieumyślnej, jednakże postać winy nie ma znaczenia dla skuteczności postępowania egzoneracyjnego. Wina osoby trzeciej może również wystąpić w postaci winy w nadzorze lub winy w wyborze wówczas, gdy szkodę wyrządza osoba podlegająca nadzorowi
(w rozumieniu art. 427 k.c.) tejże osoby trzeciej, ewentualnie, której ta osoba trzecia powierzyła wykonanie czynności (w rozumieniu art. 429 k.c.) Podobnie rzecz się będzie miała w przypadku wyrządzenia szkody przez zwierzę, które osoba trzecia chowa lub, którym się posługuje (art. 431 k.c.).

Wyłączna przyczyna szkody
Podobnie, jak w odniesieniu do wyłącznej winy poszkodowanego, w doktrynie i orzecznictwie prezentowane są różne koncepcje interpretacyjne pojęcia wyłącznej winy osoby trzeciej (teoria literalna, teoria wartościowania rozmiaru winy - zaniedbań uczestników zdarzenia, teoria wyłącznej przyczyny wypadku). W orzecznictwie Sądu Najwyższego mocno zaznaczyła się trzecia z wymienionych interpretacji, zakładająca, że wina osoby trzeciej musi być wyłączną przyczyną szkody. Biorąc jednakże pod uwagę złożoność zdarzeń powodujących szkody i występujący w ich przebiegu cały splot okoliczności, które składają się na skutek w postaci szkody, przyjmuje się, że w łańcuchu przyczyn wypadku, wina osoby trzeciej jest tak istotna, że inne współistniejące przyczyny należy uznać za mające znikomy ciężar gatunkowy.


Dobrym przykładem rozstrzygnięć odwołujących się do przyczynowości, a nie winy, jest wyrok SN z 27.07.1973 r. nr II CR 233/73, w którym stwierdza się: Konstrukcja przepisów art. 435 i 436 §1 k.c. polega na przeciwstawieniu źródeł powstania szkody w płaszczyźnie przyczynowości, a nie winy. Dlatego, jeżeli posiadacz pojazdu broni się wykazywaniem, że szkoda nastąpiła wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, nadal przyjmuje się jego odpowiedzialność, gdy udowodnione zostanie, że obok tej przyczyny działa jeszcze inna, zaszła po jego stronie.


Krytyka
Skrajne stanowiska poddane zostały w glosach i literaturze fachowej krytyce, której autorzy podkreślali umowne, a nie dosłowne znaczenie terminu "wyłączna wina" oraz wyrażali przekonanie, że wina osoby trzeciej musi być wyłączną przyczyną w rozumieniu adekwatnego związku przyczynowego. Orzeczeniom opartym na koncepcji wyłącznego związku przyczynowego zarzucono z kolei nadawanie wszystkim okolicznościom towarzyszącym wypadkowi, identycznego znaczenia z punktu widzenia przyczynowości.
Kończąc rozważania dotyczące wyłącznej winy jako przesłanki egzoneracyjnej, należy przytoczyć istotne orzeczenie Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z dnia 6 lipca 1973 r. nr II CR 156/73: Wyłączenie odpowiedzialności z tytułu ryzyka następuje nie tylko wówczas, gdy szkoda nastąpiła wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, lecz także wtedy, gdy szkoda jest wyłącznie następstwem zawinionych działań (zaniechań) poszkodowanego i osoby trzeciej.


Z powyższej tezy można wyciągnąć wniosek, że posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody może w konkretnym zdarzeniu, którego następstwem jest szkoda, wskazać zawinione zachowania wielu osób (poszkodowanego i osób trzecich), które łącznie wyczerpują katalog przyczyn powstania szkody. Suma tych zawinionych działań i zaniechań tworzyć będzie podstawę egzoneracji.


Dominika Kaczanowska

Powered by itis