Ryzyko i wina - dwie zasady odpowiedzialności cywilnej posiadacza mechanicznego środka komunikacji.
Tytuł VI Kodeksu cywilnego - "Czyny niedozwolone", w art. 435 § 1 k.c., jako ryzyko podstawowe, niosące ze sobą niebezpieczeństwo wyrządzenia szkody, wskazuje prowadzenie przedsiębiorstwa lub zakładu wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody: Prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody - pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp. - ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności. Przepis ten w istocie definiuje zasadę ryzyka, bowiem przypisuje odpowiedzialność cywilną z tytułu zdarzenia stanowiącego czyn niedozwolony, wskazanemu w nim podmiotowi, niezależnie od tego, czy można mu przypisać winę za powstanie szkody. Jednocześnie, po słowach "chyba że", ustawodawca wskazał zamkniętą listę przesłanek, których zaistnienie pozwala na uwolnienie się od tej odpowiedzialności. Zasada ryzyka Do tego też przepisu odwołał się prawodawca wprowadzając w art. 436 § 1 k.c. zasadę ryzyka do odpowiedzialności posiadacza (samoistnego i zależnego - o pojęciu "posiadacz" napiszę w jednym z kolejnych artykułów) mechanicznego środka komunikacji - Odpowiedzialność przewidzianą w artykule poprzedzającym ponosi również samoistny posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody. Jednakże, gdy posiadacz samoistny oddał środek komunikacji w posiadanie zależne, odpowiedzialność ponosi posiadacz zależny.
Jak zatem wynika z cytowanych przepisów, warunkiem powstania odpowiedzialności posiadacza mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody, opartej o zasadę ryzyka, jest:
1. wyrządzenie komukolwiek szkody na osobie lub w mieniu, 2. ruch mechanicznego środka komunikacji jako przyczyna szkody, 3. związek przyczynowy pomiędzy ruchem mechanicznego środka komunikacji a szkodą.
Uwzględniając powyższe, należy dojść do wniosku, że ustawodawca mając na uwadze powszechność zagrożeń wynikających z ruchu pojazdów oraz społeczne skutki zdarzeń w postaci kolizji i wypadków drogowych, uznał zasadę ryzyka za podstawową w odpowiedzialności cywilnej posiadaczy mechanicznych środków komunikacji poruszanych za pomocą sił przyrody. Jednocześnie, w treści art. 436 § 2 k.c., wskazał przypadki, w których zasada ryzyka nie jest podstawą odpowiedzialności posiadacza pojazdu - w razie zderzenia się mechanicznych środków komunikacji poruszanych za pomocą sił przyrody wymienione osoby (posiadacze - przyp. aut.) mogą wzajemnie żądać naprawienia poniesionych szkód tylko na zasadach ogólnych. Również tylko na zasadach ogólnych osoby te są odpowiedzialne za szkody wyrządzone tym, których przewożą z grzeczności. Zasada winy Wymienione w przepisie zasady ogólne, to w odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych (deliktowej) zasada winy, zawarta m.in. w art. 415 k.c. - Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.
Co z tego wynika? Otóż, we wszystkich innych przypadkach szkód powstałych w związku z ruchem mechanicznych środków komunikacji, poza wymienionymi w tej normie prawnej (tj. art. 436 § 2 k.c.), posiadacze tych środków komunikacji odpowiadają za powstałe szkody na zasadzie ryzyka. Oznacza to, że posiadacz pojazdu odpowiada na zasadzie ryzyka: 1. w razie zderzenia pojazdów + za szkodę na osobie i w mieniu kierującego drugim pojazdem, jeżeli nie jest on posiadaczem tego pojazdu, + za szkody na osobie i w mieniu wszystkich pasażerów przewożonych drugim pojazdem, o ile nie są oni posiadaczami tego pojazdu, + za szkody na osobie i w mieniu własnych pasażerów nie przewożonych "z grzeczności" i nie będących współposiadaczami tego pojazdu,
2. w sytuacjach innych, niż zderzenie pojazdów + za szkodę na osobie i w mieniu posiadacza, kierującego oraz wszystkich pasażerów drugiego pojazdu, jeżeli nie doszło do zderzenia z tym pojazdem (tzw. szkoda bezstykowa), + za szkody na osobie i w mieniu własnych pasażerów nie przewożonych "z grzeczności" i nie będących współposiadaczami tego pojazdu, + szkody na osobie i w mieniu innych osób znajdujących się poza pojazdem, w tym innych uczestników ruchu drogowego (pieszych, rowerzystów, osób powożących pojazdami zaprzęgowymi). Przewóz z grzeczności W powyższym wyliczeniu użyte zostało pojęcie "przewóz z grzeczności". Co ono oznacza i jak ustalić, czy przewóz dokonywany był z grzeczności, czy też nie? O tym napiszę następnym razem. Dominika Kaczanowska |
