Pojęcie "osoba trzecia" nie zostało zdefiniowane na gruncie przepisów kodeksu cywilnego. Jednakże nader często występuje ono w kodeksie cywilnym, chociaż nie zawsze w tym samym znaczeniu.

Analizując występujące w przepisach kodeksu konteksty, w jakich pojęcie "osoba trzecia" zostało przez ustawodawcę użyte, można stwierdzić, że o tym, kogo należy uznać za osobę trzecią, decyduje konkretny stosunek prawny. I tak, w stosunkach umownych jest nią osoba spoza tego stosunku, natomiast w pozaumownych stosunkach zobowiązaniowych (np. powstałych w następstwie czynów niedozwolonych) może nią być w określonych warunkach osoba spoza stosunku zobowiązaniowego.

Czyn niedozwolony

W odpowiedzialności z tytułu czynu niedozwolonego (deliktowej) poszkodowany, w stosunku zobowiązaniowym ze sprawcą szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, nie jest osobą trzecią, lecz stroną stosunku zobowiązaniowego. W sytuacji, w której sprawca szkody ubezpieczył swoją odpowiedzialność cywilną i istnieje odpowiedzialność gwarancyjna zakładu ubezpieczeń z tytułu szkody wyrządzonej przez ubezpieczonego, poszkodowany staje się natomiast osobą trzecią, z punktu widzenia umowy zawartej pomiędzy ubezpieczycielem i ubezpieczającym (umowy ubezpieczenia).

W swoich rozważaniach spróbuję jednakże skupić się na scharakteryzowaniu pojęcia "osoba trzecia" w kontekście treści trzeciej przesłanki egzoneracyjnej, jako okoliczności pozwalającej posiadaczowi mechanicznego środka komunikacji uwolnić się od odpowiedzialności cywilnej opartej o zasadę ryzyka (art. 436 k.c. w związku z art. 435 § 1 k.c.).

Kim jest osoba trzecia?

Zawarte w omawianej przesłance egzoneracyjnej sformułowanie "osoba trzecia", zdaniem wielu przedstawicieli nauki, wyraźnie wskazuje, że osoba ta nie może występować w zdarzeniu ani w charakterze sprawcy (osoby, która wyrządziła szkodę), ani w charakterze poszkodowanego. Poszkodowanym jest natomiast ta osoba, pomiędzy którą a posiadaczem mechanicznego środka komunikacji powstaje prawny stosunek zobowiązaniowy, będący następstwem szkody wyrządzonej poszkodowanemu czynem niedozwolonym posiadacza lub osoby, za którą ponosi on odpowiedzialność. Nie można natomiast wykluczyć, że osoba trzecia, której wyłączna wina posłuży do egzoneracji posiadacza mechanicznego środka komunikacji, sama w zdarzeniu przez nią zawinionym dozna szkód.

Uczestnik ruchu drogowego, którego można uznać za osobę trzecią, może być nie tylko pieszym, rowerzystą lub osobą kierującą pojazdem zaprzęgowym, ale również osobą kierującą lub posiadaczem innego mechanicznego środka komunikacji, biorącego udział w szeroko rozumianym zdarzeniu, w następstwie którego powstała szkoda. Przykładem może być sytuacja, w której kierujący pojazdem jego posiadacz lub osoba, za którą ponosi on odpowiedzialność, zjeżdża z jezdni i uderza pojazdem w prawidłowo idącego pieszego na skutek nagłego oślepienia bardzo silnymi światłami drogowymi drugiego pojazdu. Za szkodę na osobie pieszego odpowiedzialność na zasadzie ryzyka ponosi posiadacz pojazdu, którego ruchem szkoda została wyrządzona. Może on uwolnić się od odpowiedzialności dowodząc, że wyłączną winę ponosi osoba kierująca drugim pojazdem, która z naruszeniem przepisów prawa o ruchu drogowym oślepiła go światłami w sposób uniemożliwiający panowanie nad ruchem kierowanego samochodu.

Osobą trzecią może stać się również pasażer pojazdu, który swoim bezprawnym, zawinionym działaniem (trudno wyobrazić sobie zaniechanie), polegającym np. na nieoczekiwanym szarpnięciu za kierownicę, doprowadzi do wyrządzenia szkody innej osobie znajdującej się poza pojazdem lub będącej pasażerem tego samego pojazdu. Z grupy osób kierujących pojazdem i kręgu pasażerów, osobami trzecimi w rozumieniu art. 435 § 1 k.c., nie mogą niewątpliwie być te, za które odpowiedzialność ponosi posiadacz pojazdu. Szerzej kwestię tą omówię w jednym z kolejnych artykułów. Dzisiaj z pewnym uproszczeniem zaznaczę jedynie, że osobami trzecimi nie mogą być podwładni posiadacza mechanicznego środka komunikacji, ani też osoby, którym posiadacz powierzył wykonanie określonych czynności. Za czyny tych osób posiadacz mechanicznego środka komunikacji odpowiada jak za własne na podstawie przepisów art. 429 i 430 k.c. Za osobę trzecią nie można także uznać osób, nad którymi posiadacz pojazdu jest zobowiązany, z mocy ustawy lub umowy, sprawować nadzór z powodu ich wieku lub stanu psychicznego. Wówczas posiadacz pojazdu jest za osoby te odpowiedzialny.

Kierowca też może osobą trzecią

Zgodnie z dominującym w doktrynie poglądem, osobą trzecią nie może być również kierowca, bowiem za osoby kierujące pojazdem, które nie pozbawiły posiadacza posiadania pojazdu, posiadacz ten ponosi odpowiedzialność. W mojej opinii osoba kierująca pojazdem może być w określonej sytuacji osobą trzecią względem posiadacza pojazdu, odpowiedzialnego na zasadzie ryzyka za szkodę wyrządzoną ruchem tego pojazdu. Wyżej przedstawioną opinię wyjaśnię w kolejnym artykule. Przedmiotem moich rozważań będzie zasygnalizowany w jednym z moich poprzednich artykułów problem kierującego, który dokonał zaboru pojazdu, ale nie w celu przywłaszczenia, lecz krótkotrwałego użycia. Postaram się odpowiedzieć na pytanie, czy w takiej sytuacji sprawca występku może być uznany za osobę trzecią?