Wyłączenie odpowiedzialności z tytułu ryzyka (art. 435 § 1 i 436 § 1 k.c.) następuje nie tylko wówczas, gdy szkoda nastąpiła wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, lecz także wtedy, gdy szkoda jest wyłącznie następstwem zawinionych działań (zaniechań) poszkodowanego i osoby trzeciej.

Zgodnie z art. 436 k.c w związku z art. 435 § 1 k.c., samoistny posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek w związku z ruchem tego pojazdu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.

Wyłącznie jedna z trzech przesłanek

Z użytego pomiędzy poszczególnymi przesłankami egzoneracyjnymi spójnika "albo", będącego alternatywą rozłączną, wynika, że zgodnie z zasadami logiki warunkiem wyłączenia odpowiedzialności posiadacza pojazdu jest zaistnienie wyłącznie jednej i tylko jednej z ww. przesłanek. Spójnik ten, łącząc dwa zdania równorzędne lub dwie części zdania, wskazuje bowiem, że jedna i tylko jedna z dwóch części jest prawdziwa. Jednocześnie, przepis ten nie przewiduje możliwości, oraz ewentualnych konsekwencji, zaistnienia stanu faktycznego, w którym doszłoby do pomieszania stanów wymienionych w poszczególnych przesłankach egzoneracyjnych, np. winy poszkodowanego i winy osoby trzeciej, które łącznie uznane mogą być za wyłączną winę w rozumieniu art. 435 k.c.

W warunkach ruchu mechanicznych środków komunikacji, bardzo rzadko mamy do czynienia ze zdarzeniami, w których powstanie szkody jest efektem działania wyłącznie jednego czynnika. Zawinionemu działaniu lub zaniechaniu określonych podmiotów towarzyszą inne czynniki, które współtworzą ryzyko wystąpienia szkody i sprzyjają jej powstaniu. Czy więc posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody może w konkretnym zdarzeniu, którego następstwem jest szkoda, wskazać zawinione zachowania wielu osób (poszkodowanego i osób trzecich), które łącznie wyczerpują katalog przyczyn powstania szkody?

Łączna przyczyna wypadku

Na tak postawione pytanie pozytywnie odpowiedział Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 lipca 1973 r.: "Wyłączenie odpowiedzialności z tytułu ryzyka (art. 435 § 1 i 436 § 1 k.c.) następuje nie tylko wówczas, gdy szkoda nastąpiła wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, lecz także wtedy, gdy szkoda jest wyłącznie następstwem zawinionych działań (zaniechań) poszkodowanego i osoby trzeciej."Pamiętać jednakże należy, że do skutecznej egzoneracji w takim przypadku dojdzie jedynie, gdy zawinione działanie poszkodowanego oraz osoby trzeciej łącznie stanowiły jedyną przyczynę wypadku. W takiej sytuacji, jak to ujął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 lipca 2000 r., ruch pojazdu uważany jest z punktu widzenia przyczynowego za przypadkową okoliczność, niestanowiącą przyczyny szkody. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano, że jeżeli posiadacz pojazdu lub zakład ubezpieczeń ubezpieczający jego odpowiedzialność cywilną broni się wykazywaniem, że szkoda nastąpiła wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, nadal przyjmuje się jego odpowiedzialność, gdy udowodnione zostanie, że obok tej przyczyny działała jeszcze inna, która zaszła po jego stronie.

Pomimo tak jednoznacznego stanowiska Sądu Najwyższego, kwestia ta nie wydaje się bezdyskusyjna, o czym napiszę w kolejnym artykule.

Dominika Kaczanowska